├ľneriler

­čŚ│´ŞĆ Erken se├žim ├ža─čr─▒s─▒, Filistin-─░srail, turizm tan─▒t─▒m videosu

T├╝rkiye'de bug├╝n bir├žok ├Ânemli g├╝ndem vard─▒. Muhalefet, erken se├žim ├ža─čr─▒s─▒ yapt─▒. Turizm Bakanl─▒─č─▒'n─▒n tan─▒t─▒m videosu ise g├╝ndemi de─či┼čtirdi.

ÔÜŻ´ŞĆ ┼×ampiyonlar Ligi finali, Sedat Peker, Filistin-─░srail

Bug├╝n ┼×ampiyonlar Ligi T├╝rkiye'den al─▒nd─▒ ve Portekiz'e verildi. Sedat Peker ise yeni bir video payla┼čt─▒. ─░yi okumalar!

­čĺë Sinovac izni, ─░srail protestolar─▒, Amazon

T├╝rkiye'de a┼č─▒ tedariki ile ilgili geli┼čmeler devam ederken, t├╝m d├╝nyan─▒n g├╝ndemi Filistin-─░srail aras─▒nda ya┼čananlar. ─░yi okumalar!

­čĺé Gazze, ─░kizdere, ┼×ampiyonlar Ligi finali

─░srail'in Gazze ┼čeridine sald─▒r─▒lar─▒ devam ediyor. T├╝rkiye GP iptal edildi, ┼×ampiyonlar Ligi finali de yeniden T├╝rkiye'den al─▒nabilir. ─░yi okumalar!

­čŹľ Beslenme ├Âzel

Novus Ye┼čil'de bu haftan─▒n g├╝ndemi beslenme. B├Âcek diyetleri ve et t├╝ketimini "Ye┼čil" a├ž─▒s─▒ndan inceliyoruz. ─░yi okumalar!

­čŚ×´ŞĆ Mescid-i Aksa, Sedat Peker, Kolombiya’da neler oluyor?

T├╝rkiye'de ve d├╝nyada g├╝ndem yo─čun. Kud├╝s Mescid-i Aksa ├ževresindeki ├žat─▒┼čmalar s├╝r├╝yor, Kolombiya'daki eylemler ise hen├╝z sonlanmad─▒. ─░yi okumalar!

­čĺŹ B├╝y├╝k Gates bo┼čanmas─▒, ┼čirketlerin evlilikleri, Reebok

Novus ─░┼č D├╝nyas─▒'nda bu hafta evlilik ve bo┼čanma konular─▒n─▒ i┼č d├╝nyas─▒ ├žer├ževesinden i┼čliyoruz. Bill-Melinda Gates ayr─▒l─▒─č─▒n─▒n detaylar─▒ belli oluyor.

­čô░ Soylu-─░mamo─člu, a┼č─▒lar─▒n m├╝lkiyeti, ramazan ay─▒nda trafik kazalar─▒

T├╝rkiye'de ─░├ži┼čleri Bakan─▒ S├╝leyman Soylu ile ─░BB Ba┼čkan─▒ Ekrem ─░mamo─člu aras─▒ndaki tart─▒┼čma g├╝n├╝n konusu oldu. ─░yi okumalar!

­čĺë A┼č─▒lamada son durum, Faruk Fatih ├ľzer, Kolombiya

Sa─čl─▒k Bakan─▒ Fahrettin Koca, a┼č─▒lamadaki son durumu payla┼čt─▒: T├╝rkiyeÔÇÖde ikinci doz a┼č─▒s─▒n─▒ olan ki┼či say─▒s─▒ 10 milyonu ge├žti. ─░yi okumalar!

­čÜÇ Aykut Erdo─čdu, ├╝zerimize roket d├╝┼čebilir, Hindistan

Bug├╝n T├╝rkiyeÔÇÖnin g├╝ndeminde Cumhurba┼čkan─▒ Erdo─čanÔÇÖ─▒n Aykut Erdo─čduÔÇÖya a├žt─▒─č─▒ tazminat davas─▒ vard─▒. D├╝nyada ise g├╝ndem Hindistan. ─░yi okumalar!

­čôî WhatsApp meselesi, siber g├╝venlik, kuantum

Date

Novus Teknoloji’den┬áherkese merhaba! Bug├╝n, muhtemelen saklay─▒p y─▒llar boyunca a├ž─▒p tekrar bakaca─č─▒n─▒z bir b├╝ltenle kar┼č─▒n─▒zday─▒z. Bu b├╝ltende yaln─▒zca WhatsApp meselesini de─čil, ki┼čisel veriler ve siber g├╝venli─če dair en temel bilgileri, ayr─▒ca┬ákuantum d├╝nyas─▒ndan geli┼čmeleri┬ábulacaks─▒n─▒z.

Haftan─▒n ba┼čl─▒klar─▒:

­čôî WhatsApp meselesi nereden ├ž─▒kt─▒?

­čôľ S├Âzle┼čmeden neden korktuk? Korkmal─▒ m─▒yd─▒k?

­čžČ Ki┼čisel veriler nas─▒l hayat kurtar─▒yor?

Keyifli okumalar!

G├ťNDEM

PRIV101: 2020ÔÇÖli y─▒llara haz─▒rl─▒k i├žin Veri Mahremiyeti ve Siber G├╝venlik dersi
Ata Ayd─▒n Uslu

Son g├╝nlerde Avrupa Birli─či d─▒┼č─▒ndaki t├╝m ├╝lkeler adeta tek bir meseleye kilitlenmi┼č durumda:┬áWhatsApp ne yap─▒yor?┬áSonda s├Âyleyece─čimi ba┼čta s├Âyleyeyim,┬ásonra┬áderse┬áge├želim.

  • Korkman─▒za ve WhatsAppÔÇÖ─▒ silmenize gerek YOK.
  • Bilin├žlenmenize gerek VAR.
  • Mutlaka ge├ži┼č yapacaksan─▒z SignalÔÇÖe ge├žin, TelegramÔÇÖa de─čil.

* Bu yaz─▒ soru-cevap format─▒nda. Uzun buldu─čunuz ba┼čl─▒klar─▒ atlayarak okuyabilirsiniz. Ba┼člayal─▒m.


Bu mesele nereden ├ž─▒kt─▒?
├ľncelikle iki ┼čeyi ay─▒ral─▒m. ┼×ifreleme (ileti┼čimin gizlili─či) meselesi binlerce y─▒ld─▒r mevcut. Tarihten duymu┼č olabilece─činiz ├Ârnekleri Julius SezarÔÇÖ─▒n ┼čifreleri ve ─░kinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna damga vuran┬áEnigma. Dijital ortamlardaki veri mahremiyeti (privacy) meselesi ise ─░nternetÔÇÖin yayg─▒nla┼čmas─▒n─▒ takip eden y─▒llarda ├ževrimi├ži ortamlarda┬áki┼čisel┬áprofiller┬áolu┼čturulmaya ba┼čland─▒─č─▒ g├╝nlere, ─░nternetÔÇÖte kendimize ait izler b─▒rakmaya ba┼člad─▒─č─▒m─▒z zamanlara dayan─▒yor.

WhatsAppÔÇÖ─▒n toplad─▒─č─▒ veriler meselesi ise FacebookÔÇÖun ┼čirketi sat─▒n almas─▒ (2014) s─▒ras─▒nda uzman ├ževrelerde konu┼čulmaya ba┼člam─▒┼čt─▒ ancak topluma pek yay─▒lmad─▒. Toplanan veriler ile nas─▒l siyasi manip├╝lasyonlar yap─▒labilece─čini ayan beyan g├Âsteren Cambridge Analytica skandal─▒ ile dikkatler mahremiyet meselesine ├ževrildi ancak konuyu WhatsApp ├Âzelinde tart─▒┼čmad─▒k. Ta ki Apple, 2020 y─▒l─▒n─▒n Haziran ay─▒nda iOS 14ÔÇÖ├╝ tan─▒t─▒rken ÔÇťmahremiyet etiketleriÔÇŁnden bahsedene kadar.

S├Âz├╝ edilen de─či┼čiklik, d├╝nya ├žap─▒nda bug├╝ne kadar 1.000.000.000ÔÇÖ─▒ a┼čan miktarda sat─▒lan iPhone ve bir o kadar reva├žtaki iPad ve MacÔÇÖleri ilgilendirince teknoloji d├╝nyas─▒nda deprem etkisi yaratt─▒. Nedenine birazdan gelece─čiz. Mahremiyet etiketleri, t├╝m uygulama ├╝reticilerinin uygulama ma─čazalar─▒ ÔÇťraflar─▒ndakiÔÇŁ ├╝r├╝nlerine ÔÇťyap─▒┼čt─▒rmalar─▒ÔÇŁ gereken, kullan─▒c─▒lardan hangi bilgileri toplad─▒klar─▒n─▒ a├ž─▒klad─▒klar─▒ beyanatlar. Eminim ge├žti─čimiz hafta bolca g├Ârme f─▒rsat─▒n─▒z oldu

iOS 14 ├ž─▒kt─▒─č─▒nda (Eyl├╝l) biraz ertelenen bu y├╝k├╝ml├╝l├╝k, 15 Aral─▒k 2020ÔÇÖde y├╝r├╝rl├╝─če girdi. WhatsApp ve di─čer ┼čirketler, toplad─▒klar─▒ t├╝m verileri art─▒k uygulama ma─čazalar─▒nda beyan etmekle y├╝k├╝ml├╝yd├╝ler. Facebook bu de─či┼čikli─čin y├╝r├╝rl├╝─če girmemesi i├žin ├žok u─čra┼čt─▒; New York TimesÔÇÖa, Washington PostÔÇÖa, Wall Street JournalÔÇÖa ├žok a─č─▒r ithamlar i├žeren reklamlar verdi. Kimi zaman da kendi ├žal─▒┼čanlar─▒ taraf─▒ndan dahi ele┼čtirildi. Bu s├╝re├žte AppleÔÇÖa adeta sava┼č a├žt─▒.

WhatsAppÔÇÖ─▒n ge├žti─čimiz g├╝nlerde yay─▒nlad─▒─č─▒┬ás├Âzle┼čme┬ámalumun ilan─▒yd─▒ asl─▒nda. Neden ÔÇť┼čimdiÔÇŁ┬áyay─▒nlad─▒klar─▒ ise bir muamma. Zira evvelden de bolca veri topluyorlard─▒. Ancak benim g├Âr├╝┼č├╝m, AppStoreÔÇÖda ÔÇťbu verileri topluyoruzÔÇŁ diye beyan vermelerini takiben t├╝m d├╝nyadaki otoritelerin ÔÇť├ľyle mi? Peki bunlar─▒ ne yap─▒yorsunuz bakal─▒m sonras─▒nda?ÔÇŁ diye soraca─č─▒n─▒ bilmeleri. Bu s├Âzle┼čme asl─▒nda gelecek bu sorulara bir cevapt─▒.

Diyeceksiniz ki ÔÇťNas─▒l olur, d├╝nya ├žap─▒ndaki otoriteler bu durumun fark─▒na Apple sayesinde mi vard─▒lar? Teknolojiden hi├ž mi anlam─▒yorlard─▒?ÔÇŁ; ben de size Amerikan KongresiÔÇÖndeki yetkililerin Mark Zuckerberg ve di─čer teknoloji patronlar─▒na y├Ânelttikleri sorular─▒n komikli─čini, naifli─čini, hatta maalesef acizli─čini YouTubeÔÇÖdan a├ž─▒p izlemenizi tavsiye edece─čim.

S├Âzle┼čmeden neden korktuk?
S├Âzle┼čmede ├Âzetle yukar─▒da WhatsAppÔÇÖa ait mahremiyet etiketinde verilen her t├╝rl├╝ verinin toplanaca─č─▒ ve bunlar─▒n ba┼čka taraflarla payla┼č─▒labilece─či yaz─▒l─▒yd─▒.┬á─░ki milyar┬ákullan─▒c─▒ya ayn─▒ anda┬áÔÇťKonumunuzdan finansal bilgilerinize, toplad─▒─č─▒m t├╝m verilerinizi ba┼čkalar─▒yla payla┼čaca─č─▒mÔÇŁ diye bildirim g├Ânderirseniz, ├╝stelik ÔÇťya kabul edeceksiniz ya da sileceksinizÔÇŁ diye de eklerseniz olaca─č─▒ budur. Nitekim bir panik dalgas─▒d─▒r ba┼člad─▒, herkes bir ┼čeyler yazd─▒, ├žizdi, s├Âyledi.

S├Âzle┼čmeden bu kadar korkmal─▒ m─▒yd─▒k?
Hay─▒r. Zira birazdan g├Ârece─činiz gibi, son kullan─▒c─▒ (yani ┼ču anda bunu okuyan siz) i├žin pratikte hi├žbir ┼čey de─či┼čmiyor. Mesajlar─▒n─▒z─▒n i├žeriklerine ula┼č─▒lam─▒yordu (bulut ortamda g├╝vensiz yedekler alm─▒yorsan─▒z), yine ula┼č─▒lamayacak. Konumunuzdan rehberinizdeki ki┼čilere hepsi toplan─▒p depolan─▒yordu. Bu da b├Âyle devam edecek. Bunca pani─čin sebebi, toplanan verilerinizle yap─▒labilecek ┼čeyler. Buna birazdan gelece─čiz. ├ľnce, toplanan verileri biraz konu┼čal─▒m, ard─▒ndan mesajlar─▒n─▒z─▒n neden okunamad─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒klayal─▒m.

Hangi veriler toplan─▒yor?
WhatsAppÔÇÖ─▒n son s├╝r├╝m├╝n├╝ kullan─▒yorsan─▒z, hesap ayarlar─▒n─▒za girerek toplanan verilerinizin bir kopyas─▒n─▒ isteyebilirsiniz. Gelen raporda g├Ârece─činiz ├╝zere telefon numaran─▒zdan IP adresinize, y├╝kledi─činiz profil foto─čraflar─▒ndan rehberdeki ki┼čilerinize kadar bir├žok veriniz ┼ču anda zaten toplan─▒yor. WhatsApp, yapt─▒─č─▒ son a├ž─▒klamada ÔÇťmesaj olarak┬ápayla┼č─▒lan konumlar─▒nÔÇŁ ┼čifreli oldu─čunu ve okunamad─▒─č─▒n─▒ da belirtiyor.┬áTeknik olarak(!)┬ádo─čru s├Âyl├╝yor; ├ž├╝nk├╝ mesajlar u├žtan uca ┼čifreli. Ancak maalesef IP adresi, bir kullan─▒c─▒n─▒n konumunu bazen yakla┼č─▒k olsa da an─▒nda ele veren bir veri. WhatsAppÔÇÖtan veri raporunuzu istedi─činizde, rapordaki IP adresini GoogleÔÇÖda buldu─čunuz herhangi bir IP Locator sitesine vererek harita ├╝zerindeki konumunuzu g├Ârebilirsiniz.

Verilerimin toplanmas─▒ neden ├Ânemli?
Verilerinizin toplanmas─▒ iki y├╝zl├╝ bir madalyon. ─░yi y├Ânleri var, k├Ât├╝ y├Ânleri var. Ziyaret etti─činiz her sayfa, be─čendi─činiz her foto─čraf, birinin profiline girip orada uzun s├╝re kalarak foto─čraflara bakman─▒z, izledi─činiz her ├že┼čit video, okudu─čunuz haberler, konumunuz, g├Âr├╝┼čt├╝─č├╝n├╝z insanlarÔÇŽ Bunlar─▒n hepsi, sizin nas─▒l biri oldu─čunuzu anlatan bilgiler. Bu bilgileri kullanarak bir insan─▒ ÔÇťTrump destek├žisi, bah├že mobilyalar─▒na merakl─▒, sevgilisinden yeni ayr─▒lm─▒┼č, marangoz, biseks├╝el, hem┼čire, Londral─▒ÔÇŁ ┼čeklinde s─▒n─▒fland─▒rmak m├╝mk├╝n. Bu s─▒n─▒fland─▒rmaya ÔÇťprofillemeÔÇŁ diyoruz.

Facebook ve di─čer ┼čirketler sizi bu ┼čekilde s─▒n─▒fland─▒r─▒yor ve ard─▒ndan elde ettikleri bilgileri kullanarak ├Ârne─čin bah├že mobilyalar─▒ satan ┼čirketlere ÔÇťbu kullan─▒c─▒ ├žok b├╝y├╝k ihtimalle sizden al─▒┼čveri┼č yaparÔÇŁ, siyasi partilere ÔÇťbu kullan─▒c─▒ size oy verecekÔÇŁ veya ÔÇťbu kullan─▒c─▒ya az─▒c─▒k reklam g├Âsterirseniz oy rengi size d├ÂnerÔÇŁ, ─░ngiliz ili┼čki terapistlerine ÔÇťbu kullan─▒c─▒ LondraÔÇÖda ve a┼čk ac─▒s─▒ ├žekiyorÔÇŁ ┼čeklinde reklam bilgisi olarak sat─▒yorlar. Tahmin edece─činiz ├╝zere bu bilgilerin k─▒ymetinin haddi hesab─▒ yok. Bu, ├ža─č─▒m─▒z─▒n yeni petrol├╝ veya┬ámadenÔÇÖi. Zaten bu i┼člerle u─čra┼čan kimselere de Veri Madencileri diyoruz. ├ťcretsiz kulland─▒─č─▒m─▒z sistemler, bu y├Ântemle para kazan─▒yorlar.

K├Ât├╝ y├Ânlerine ├Ârnekler neler?
Daha fazla bireysel ├Ârnek vermeyeyim. Ancak demokratik sistemlerimizin neden bir facian─▒n e┼či─činde oldu─čunu ve kan─▒tl─▒ bilgilerin (d├╝nyan─▒n ┼čekli gibiÔÇŽ) dahi kimilerine art─▒k inand─▒r─▒c─▒ gelmemesini a├ž─▒klayan ├Ârnekler:

  • Amerikan se├žimleri ve Birle┼čik Krall─▒kÔÇÖtaki Brexit referandumu gibi ├Ânemli olaylarda, genel veya yerel se├žimlerde se├žim manip├╝lasyonu (Cambridge AnalyticaÔÇÖy─▒ duymu┼čsunuzdur).
  • Toplumlar─▒ galeyana getirmek, psikolojilerini bozmak i├žin her vatanda┼č─▒n ki┼čili─čine uygun infial yarat─▒c─▒ haberler yayma (X mezhebinin┬átimelineÔÇÖ─▒na┬ába┼čka haber, Y partisi se├žmeninin ├Ân├╝ne ba┼čka bir skandal ├ž─▒karma).
  • Kullan─▒c─▒y─▒, ├žok ilgilendi─či bir konuda reklam g├Âstererek tuzak bir siteye y├Ânlendirme ve ┼čifre gibi ├Âzel bilgilerini, hatta yaz─▒┼čmalar─▒n─▒ ├žalma.
  • 2014 y─▒l─▒nda akademik camiada bir┬áskandal┬áyaratan Facebook & Cornell ├ťniversitesi ├žal─▒┼čmas─▒nda kan─▒tland─▒─č─▒ ├╝zere: mutlu insanlar─▒ g├Âsterilen payla┼č─▒mlarla mutsuz, mutlu insanlar─▒ g├Âsterilen haberler ve foto─čraflar ile mutlu yapma. Kullan─▒c─▒lar─▒n psikolojileriyle oynama.

Hi├ž mi iyi yan─▒ yok?
Var tabii. Veri toplama tekniklerini iyiye kullanan on binlerce hizmet mevcut. ├ľrne─čin bir ki┼či neden verileri toplans─▒n ister, buna izin verir, bakal─▒m:

  • ÔÇťBana ─░stanbulÔÇÖda daha iyi trafik y├Ânlendirmesi yapacaksa konum bilgilerimi als─▒nÔÇŁ
  • ÔÇť├çocu─ču olmayan bana┬ábebek bezi reklam─▒ yerine arad─▒─č─▒m gibi bir saatin sat─▒┼ča ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ g├Âsterecekse gezdi─čim sitelere ve yazd─▒─č─▒m yorumlara baks─▒nÔÇŁ
  • ÔÇťBeni para/vakit kayb─▒ndan kurtararak arad─▒─č─▒m ideal bilgiyi bir YouTube dersinde┬á┼čak diye kar┼č─▒ma ├ž─▒karacaksa arama ge├žmi┼čime baks─▒nÔÇŁ
  • ÔÇťBir hastal─▒─č─▒m─▒ erken te┼čhis edip hayat─▒m─▒ kurtaracaksa┬ása─čl─▒k bilgilerimi als─▒nÔÇŁ
  • ÔÇťBa┼č─▒ma gelebilecek bir kazay─▒ engelleyecekse, kalp at─▒┼člar─▒m─▒, araba konumumu, ├Ânceki s├╝r├╝┼člerimi kaydetsinÔÇŁ
  • ÔÇťBanka hesab─▒mda oturum a├žan ki┼činin ben olmad─▒─č─▒m─▒, bir tuhafl─▒k oldu─čunu anlayacaksa haftal─▒k finansal i┼člemlerimi takip etsinÔÇŁ

Signal nedir? TelegramÔÇÖdan ni├žin daha iyidir?┬á
Signal, asl─▒nda WhatsAppÔÇÖ─▒ FacebookÔÇÖa satmas─▒n─▒n ard─▒ndan ├žok pi┼čman oldu─čunu beyan eden Brian Acton ve mahremiyete ├Ânem veren ba┼čkalar─▒ taraf─▒ndan kurulan bir vak─▒f. Signal Messenger, yani mesajla┼čma uygulamas─▒ ise bu vakfa yap─▒lan ba─č─▒┼člarla masraflar─▒n─▒ kar┼č─▒layan (yani veri satmaya ihtiya├ž duymayan) ve kullan─▒c─▒lara ger├žek bir gizlilik, g├╝venlik sunan uygulama. G├╝venli olmas─▒n─▒n ilk sebebi, verileri silmesinden ziyade daha en ba┼čtan hi├ž veri toplamamas─▒. Ayr─▒ca kulland─▒─č─▒ ┼čifreleme algoritmas─▒ WhatsAppÔÇÖ─▒n da kulland─▒─č─▒, d├╝nyan─▒n en ├╝nl├╝ kriptograflar─▒ ve akademisyenleri taraf─▒ndan test edilmi┼č g├╝venli bir algoritma. Ayr─▒ca SignalÔÇÖin┬ákodlar─▒┬áhalka a├ž─▒k. Dileyen herkes inceliyor ve bir hata bulursa bunu anons edip hatan─▒n an─▒nda giderilmesini sa─člayabiliyor. Telegram ise,┬ásiz ayarlardan ├Âzel olarak belirtmedik├že┬ámesajlar─▒n─▒z─▒┬áu├žtan uca ┼čifrelemiyor. Ayr─▒ca, gruplar ve kanallardaki mesajlar─▒n u├žtan uca ┼čifrelenmesi gibi bir ├Âzellik maalesef hen├╝z mevcut de─čil.

WhatsApp mesajlar─▒m okunabiliyor mu?
Hay─▒r. WhatsApp, SignalÔÇÖin kulland─▒─č─▒ u├žtan uca ┼čifreleme algoritmas─▒n─▒ kullanmay─▒ b─▒rakmad─▒─č─▒ s├╝rece de bu b├Âyle devam edecek. WhatsAppÔÇÖ─▒n (ve SignalÔÇÖin) kulland─▒─č─▒ algoritman─▒n mesaj i├žeriklerinin okunmas─▒na izin vermedi─či, d├╝nyan─▒n en ├╝nl├╝ kriptograflar─▒, bilim insanlar─▒ taraf─▒ndan tekrar tekrar test edildi ve do─čruland─▒.

U├žtan uca ┼čifreleme nedir? (Teknik bilginiz yoksa)
U├žtan uca ┼čifreleme, birbirleriyle konu┼čmak isteyen iki arkada┼č─▒n, iki┼čer adet anahtar sahibi oldu─ču bir ┼čifreleme tekni─či. ├ľrne─čin Ata, Ay┼če ile konu┼čmak istiyor. AtaÔÇÖn─▒n herkes├že kullan─▒labilen bir adet anahtar─▒ (anahtar─▒n ismi X olsun), yaln─▒zca Ata taraf─▒ndan kullan─▒labilen bir de gizli anahtar─▒ var (Y). Ayn─▒ ┼čey Ay┼če i├žin de ge├žerli; Ay┼čeÔÇÖnin┬áM isimli anahtar─▒ herkes├že biliniyor┬áve kullan─▒l─▒yor,┬áN anahtar─▒ ise yaln─▒zca Ay┼čeÔÇÖde┬ámevcut.

Ay┼čeÔÇÖye mesaj g├Ândermek isteyen herkes, gidecek mesaj─▒ bir kasaya koyup┬áM ile┬ákilitliyor. Kilit ├Âyle bir kilit ki, M ile kilitlenen bir daha M ile a├ž─▒lam─▒yor. Yaln─▒zca ve┬áyaln─▒zca N ile, yani Ay┼čeÔÇÖnin gizli anahtar─▒yla a├ž─▒labiliyor. Mesaj─▒ i├žeren kasa Ay┼čeÔÇÖye ula┼čt─▒─č─▒nda Ay┼če NÔÇÖyi kullan─▒yor ve kasay─▒ a├ž─▒p mesaj─▒ okuyor. Konu┼čmay─▒ dinleyen devlet de olsa, telekom ┼čirketi de olsa, WhatsApp da olsa, Ay┼če N anahtar─▒n─▒ ortal─▒k yerde unutmad─▒ysa, bu kasay─▒ kimse a├žam─▒yor. (Kuantum bilgisayarlar hari├ž. Kuantum hakk─▒nda bilgiler i├žin k├Â┼če kom┼čum Meltem TolunayÔÇÖ─▒n yaz─▒lar─▒n─▒ okuyabilirsiniz).

N anahtar─▒ nerede duruyor? Tabii ki yaln─▒zca Ay┼čeÔÇÖnin telefonunda. Telefona g├Âm├╝l├╝. Ayn─▒ ┼čey AtaÔÇÖn─▒n anahtarlar─▒ i├žin de ge├žerli. XÔÇÖi herkes biliyor ve AtaÔÇÖya giden kasalar─▒ kilitlerken kullan─▒yor. Y ise yaln─▒zca AtaÔÇÖn─▒n telefonunda duruyor. Ata, gelen kasalar─▒ Y ile a├ž─▒yor.

U├žtan uca ┼čifreleme nedir? (Mod├╝ler aritmetik biliyorsan─▒z. Bilmiyorsan─▒z buray─▒ atlay─▒n)
Verece─čim ├Ârnek┬ág├╝venli bir protokol de─čil. Ama mod├╝ler aritmetik bilip kriptografi bilmeyenler i├žin ├žok g├╝zel bir ├Ârnek, zira g├╝n├╝m├╝z sistemleri a┼ča─č─▒daki protokol├╝ temel al─▒yor. Yemek tarifi gibi anlat─▒yorum:

  1. ├ľncelikle iki adet asal say─▒ se├žiyorum. P = 7, Q = 11 olsun. Ba┼čka asallar da se├žebilirdim, say─▒larda bir keramet yok.
  2. Bu say─▒lar─▒ ├žarp─▒yorum. Sonuca N diyelim. N = 77.
  3. Kullanmam gereken bir ara malzeme (say─▒) var. Se├žti─čim say─▒lardan birer ├ž─▒kar─▒p bunlar─▒ ├žarp─▒yorum: Z = 6 x 10 = 60. Art─▒k herkese a├ž─▒k ve kendime ├Âzel anahtarlar─▒m─▒ ├╝retmeye haz─▒r─▒m.
  4. ├ľnce herkese a├ž─▒k anahtar─▒m─▒ ├╝reteyim. Z (60) ile aras─▒nda 1 say─▒s─▒ d─▒┼č─▒nda hi├žbir ortak b├Âleni olmayan bir say─▒ se├žmem gerekiyor. Mesela E = 13 diyelim. A├ž─▒k anahtar─▒m haz─▒r: 13.
  5. Herkesten gizli, yaln─▒zca benim telefonumda duracak anahtar─▒m─▒ ├╝retiyorum, ismi D olsun. Bana g├Ânderilen mesaj kasalar─▒n─▒ bu anahtarla a├žaca─č─▒m. Kasalar─▒n E ile kilitlenip yaln─▒zca D ile a├ž─▒labilen ├Âzellikte olabilmeleri i├žin, E ile DÔÇÖnin birbirlerini tamamlayan anahtarlar olmas─▒ gerekiyor. Bunun ko┼čulu: E x D = 1 (mod Z). Yani 13 x D = 1 (mod 60).

G├Âz├╝n├╝z korkmas─▒n, bu ifade T├╝rk├že olarak ┼čunu s├Âyl├╝yor: ÔÇť├Âyle bir D se├ž ki, onu 13 ile ├žarp─▒p 60ÔÇÖa b├Âld├╝─č├╝m├╝zde kalan say─▒ 1 olsunÔÇŁ. D = 37 desem; 13 kere 37, 481 ediyor. 481ÔÇÖi 60ÔÇÖa b├Âld├╝─č├╝mde kalan 1 oluyor. Demek ki gizli anahtar─▒m─▒ se├žebildim: D = 37.

  1. ┼×ifreleme sistemimiz haz─▒r. Deneyelim; ├Ârne─čin Ay┼če, AtaÔÇÖya ÔÇť8ÔÇŁ mesaj─▒n─▒ g├Ândermek istesin. Dijital ortamlarda her mesaj birler ve s─▒f─▒rlardan olu┼čtu─ču i├žin g├Ânderip ald─▒─č─▒m─▒z t├╝m mesajlar─▒ birer say─▒ym─▒┼č gibi d├╝┼č├╝nebiliyoruz.

Ay┼če,┬áNaber?┬áisimli mesajla┼čma uygulamas─▒n─▒ a├ž─▒yor. Ata Uslu ki┼čisine t─▒kl─▒yor. ─░leti k─▒sm─▒na 8 yaz─▒yor ve g├Ândere bas─▒yor. Uygulama, Ata UsluÔÇÖnun┬áNaber?┬áhesab─▒nda ilan edilen herkese a├ž─▒k anahtar─▒n─▒ (E = 13) kullanarak mesaj─▒ ┼čifreliyor: 8 ├╝zeri 13 (mod N=77). Yani 8ÔÇÖi 13 kere yan yana yaz─▒p ├žarp─▒yor (sonu├ž 549755813888), ard─▒ndan 77ÔÇÖye b├Âl├╝yor ve kalan say─▒y─▒ hesapl─▒yor. Bu say─▒, 8ÔÇÖin ┼čifrelenmi┼č h├óli: 50. Ay┼čeÔÇÖnin telefonu, ─░nternet ba─člant─▒s─▒n─▒ kullanarak AtaÔÇÖya ÔÇť50ÔÇŁ mesaj─▒n─▒ g├Ânderiyor, 8ÔÇÖi de─čil. B├Âylece konu┼čmay─▒ dinleyen devletler veya ┼čirketler, t├╝m i┼člemler Ay┼čeÔÇÖnin telefonunda lokal olarak ger├žekle┼čti─či i├žin as─▒l mesaj─▒n 8 oldu─čunu bilmiyor. Ay┼če, AtaÔÇÖya 50 yazd─▒ san─▒yorlar.

  1. ÔÇť50ÔÇŁ mesaj─▒, AtaÔÇÖn─▒n telefonundaki┬áNaber?┬áuygulamas─▒na d├╝┼č├╝yor. Ata, yaln─▒zca kendisinde bulunan D = 37 anahtar─▒ ile bu ┼čifreli mesaj─▒ (ÔÇť50ÔÇŁ) ├ž├Âzecek: 50 ├╝zeri 37 (mod N=77). Yani, AtaÔÇÖn─▒n telefonu 50ÔÇÖyi 37 kez kendisiyle ├žarp─▒yor (sonu├ž 72759576141834259033203125000ÔÇŽ), bu say─▒y─▒ 77ÔÇÖye b├Âl├╝yor ve kalan say─▒ya bak─▒yor. Sonu├ž, asal say─▒lar─▒n sihirli ├Âzellikleri sayesinde, “8“. Ata, gelen mesaj─▒n asl─▒nda 8 oldu─čunu ├Â─črenmi┼č oldu.

Ger├žekten b├Âyle mi?
Dahas─▒ da var, ancak s├╝re├ž┬ábasit├že(!)┬áb├Âyle. ├ço─ču zaman, her mesaj i├žin bunca anahtar ve say─▒yla i┼člem yapmak zaman ald─▒─č─▒ndan Ay┼če, yaln─▒zca Ata i├žin kullanaca─č─▒ ├Âzel bir anahtar belirliyor ve AtaÔÇÖya g├Ânderece─či┬á─░LK┬ámesaj─▒nda ÔÇťAta, bundan sonra aram─▒zda bu ├Âzel anahtar─▒ kullanal─▒mÔÇŁ diyor. Ay┼če-Ata aras─▒ndaki ├Âzel anahtar─▒ 8 olarak d├╝┼č├╝nebilirsiniz. Ay┼če, bu ├Âzel anahtar─▒ AtaÔÇÖya ula┼čt─▒rmak i├žin yukar─▒daki s├╝reci kullan─▒yor. Ata, ┼čifreli 50 mesaj─▒n─▒ ├ž├Âz├╝p de ÔÇť8ÔÇŁ mesaj─▒n─▒ ald─▒─č─▒ zaman Ay┼če ve Ata bundan sonraki t├╝m mesajlar─▒n─▒ 8 ile ┼čifrelemeye ba┼čl─▒yorlar. Bir d─▒┼č kap─▒ anahtar─▒n─▒n iki kopyas─▒n─▒n e┼čler aras─▒nda payla┼č─▒lmas─▒ gibi.

Ay┼če ve AtaÔÇÖn─▒n aralar─▒nda payla┼čt─▒─č─▒ anahtarlardan somut ├Ârnek de verelim. Tan─▒d─▒n─▒z m─▒?

KUANTUM | S─░BER G├ťVENL─░K

Kuantumda Yar─▒┼č K─▒z─▒┼č─▒yor
E. Meltem Tolunay

WhatsAppÔÇÖ─▒n veri payla┼č─▒m─▒ politikas─▒n─▒n tart─▒┼č─▒ld─▒─č─▒ ve bir├žok ki┼činin mesajlar─▒n─▒n gizli kal─▒p kalmayaca─č─▒n─▒ sorgulad─▒─č─▒ bir haftada, kuantum d├╝nyas─▒nda ├Âzellikle siber g├╝venlik alan─▒nda yar─▒┼č─▒n k─▒z─▒┼čt─▒─č─▒n─▒ kan─▒tlar nitelikte yeni haberler geldi.┬áSouth China Morning PostÔÇÖun haberine g├Âre ├çin Telekom, geli┼čtirdi─či bir uygulama ├╝zerinden ├Âzel bir SIM kart arac─▒l─▒─č─▒yla kuantum bilgisayar ataklar─▒na dayan─▒kl─▒ bir ┼čekilde ┼čifrelenmi┼č konu┼čma yapma imkan─▒ sunmaya ba┼člad─▒. ├çinÔÇÖdeki tek geli┼čme bu da de─čil. Teknoloji devi ├╝lkeler kuantum bilgisayar ├╝retme ├žabalar─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra, kriptografik kuantum anahtarlar─▒n da─č─▒t─▒m─▒n─▒ sa─člayan b├╝y├╝k a─člar olu┼čturmaya da ├žal─▒┼č─▒yorlar. 6 OcakÔÇÖta┬áNature┬ádergisinde yay─▒nlanan bir makaleye g├Âre ├çinli bir grup ara┼čt─▒rmac─▒ Shanghai, Hefei, Jinan ve Pekin ┼čehirlerini birbirlerine ve bir uyduya ba─člayan, uzunlu─ču 4600 kmÔÇÖyi a┼čk─▒n bir kuantum haberle┼čme a─č─▒ kurmay─▒ ba┼čard─▒lar.

Bu yar─▒┼čta ├çinÔÇÖin kar┼č─▒s─▒nda ABD yer al─▒yor. Amerikan h├╝k├╝meti 2021 y─▒l─▒n─▒n ba┼č─▒nda yay─▒mlad─▒─č─▒ y─▒ll─▒k ulusal g├╝venlik dok├╝man─▒nda kuantum bilgisayar teknolojilerinin ulusal g├╝venlik sistemleri i├žin olu┼čturdu─ču risklerin KongreÔÇÖye rapor olarak sunulmas─▒ talimat─▒n─▒ verdi. Bununla birlikte Kongre, ABDÔÇÖdeki bilimsel ara┼čt─▒rmalar─▒n en ├Ânemli fonlay─▒c─▒lar─▒ndan biri olan┬áNational Science FoundationÔÇÖa (NSF) kuantum bilgi sistemleri ad─▒na harcanmak ├╝zere 226 milyon dolarl─▒k b├╝t├že ayr─▒lmas─▒na karar verdi.┬áAmerican Institute of Physics, bunun 2019 y─▒l─▒na k─▒yasla %113ÔÇÖl├╝k bir b├╝t├že art─▒┼č─▒na tekab├╝l etti─čini belirtiyor. ├ľzetle kuantum teknoloji yar─▒┼č─▒ ABD-├çin hatt─▒nda gittik├že h─▒zlan─▒yor ve ├Ân├╝m├╝zdeki y─▒llarda hangi ├╝lkenin teknoloji lideri konumunda olaca─č─▒ bu yar─▒┼č─▒n gidi┼čat─▒na g├Âre ┼čekillenecek gibi g├Âr├╝n├╝yor.

├ľNCEK─░ ─░├çER─░KKuantumda Yar─▒┼č K─▒z─▒┼č─▒yor
SONRAK─░ ─░├çER─░KT├╝rkiye’de ilk a┼č─▒