├ľneriler

­čĺé Gazze, ─░kizdere, ┼×ampiyonlar Ligi finali

─░srail'in Gazze ┼čeridine sald─▒r─▒lar─▒ devam ediyor. T├╝rkiye GP iptal edildi, ┼×ampiyonlar Ligi finali de yeniden T├╝rkiye'den al─▒nabilir. ─░yi okumalar!

­čŹľ Beslenme ├Âzel

Novus Ye┼čil'de bu haftan─▒n g├╝ndemi beslenme. B├Âcek diyetleri ve et t├╝ketimini "Ye┼čil" a├ž─▒s─▒ndan inceliyoruz. ─░yi okumalar!

­čŚ×´ŞĆ Mescid-i Aksa, Sedat Peker, Kolombiya’da neler oluyor?

T├╝rkiye'de ve d├╝nyada g├╝ndem yo─čun. Kud├╝s Mescid-i Aksa ├ževresindeki ├žat─▒┼čmalar s├╝r├╝yor, Kolombiya'daki eylemler ise hen├╝z sonlanmad─▒. ─░yi okumalar!

­čĺŹ B├╝y├╝k Gates bo┼čanmas─▒, ┼čirketlerin evlilikleri, Reebok

Novus ─░┼č D├╝nyas─▒'nda bu hafta evlilik ve bo┼čanma konular─▒n─▒ i┼č d├╝nyas─▒ ├žer├ževesinden i┼čliyoruz. Bill-Melinda Gates ayr─▒l─▒─č─▒n─▒n detaylar─▒ belli oluyor.

­čô░ Soylu-─░mamo─člu, a┼č─▒lar─▒n m├╝lkiyeti, ramazan ay─▒nda trafik kazalar─▒

T├╝rkiye'de ─░├ži┼čleri Bakan─▒ S├╝leyman Soylu ile ─░BB Ba┼čkan─▒ Ekrem ─░mamo─člu aras─▒ndaki tart─▒┼čma g├╝n├╝n konusu oldu. ─░yi okumalar!

­čĺë A┼č─▒lamada son durum, Faruk Fatih ├ľzer, Kolombiya

Sa─čl─▒k Bakan─▒ Fahrettin Koca, a┼č─▒lamadaki son durumu payla┼čt─▒: T├╝rkiyeÔÇÖde ikinci doz a┼č─▒s─▒n─▒ olan ki┼či say─▒s─▒ 10 milyonu ge├žti. ─░yi okumalar!

­čÜÇ Aykut Erdo─čdu, ├╝zerimize roket d├╝┼čebilir, Hindistan

Bug├╝n T├╝rkiyeÔÇÖnin g├╝ndeminde Cumhurba┼čkan─▒ Erdo─čanÔÇÖ─▒n Aykut Erdo─čduÔÇÖya a├žt─▒─č─▒ tazminat davas─▒ vard─▒. D├╝nyada ise g├╝ndem Hindistan. ─░yi okumalar!

­čÜÇ Bir roket ├╝zerimize d├╝┼čecek, BioNTech geli┼čmeleri, yeni iPhone

Novus Teknoloji'de bu hafta Covid-19 a┼č─▒lar─▒ hakk─▒nda iyi haberler varken, ayn─▒ ┼čey ├çin'in uzay ├žal─▒┼čmalar─▒ i├žin ge├žerli de─čil. Keyifli okumalar!

­čŤĺ Market tedbirleri, Ekrem ─░mamo─čluÔÇÖna soru┼čturma, Bill-Melinda Gates ├žifti

Bug├╝n T├╝rkiyeÔÇÖnin g├╝ndemi valiliklere g├Ânderilen yeni genelge oldu. D├╝nyada ise Bill-Melinda Gates ├žifti ise ayr─▒lma karar─▒ ald─▒. ─░yi okumalar

­čô░ Emniyet Genelgesi, Suriye’de se├žimler, Birle┼čik Krall─▒k’ta a┼č─▒lama

Bug├╝n T├╝rkiye'nin g├╝ndeminde Afyonkarahisar'daki yang─▒n ile birlikte Emniyet Genelgesi konu┼čuldu. D├╝nyadaki sag─▒n g├╝ndemi ise s├╝r├╝yor.

­čô▒iPhone 12, kuantum bilgisayarlar, yapay zek├ó

Date

Novus Teknoloji b├╝lteninin tan─▒t─▒m say─▒s─▒ndan herkese merhaba! Saatlerimiz 10.00, t├╝m teknolojik ke┼čif ve inovasyonlar─▒n aras─▒ndan zaman─▒n ruhuna y├Ân veren geli┼čmeleri aktar─▒yoruz.

Haftan─▒n ba┼čl─▒klar─▒:

­čöĄ┬áGoogle tekeli ve antitr├Âst davas─▒

­čô▒┬áG├╝├ž adapt├Ârs├╝z iPhone12

­čľą´ŞĆ┬áKuantum bilgisayarlar

­čžá┬áYapay zek├ó ├╝zerine

Keyifli okumalar!



REKABET

Google tekeli ve antitr├Âst davas─▒
Sinan Lahur

ABD Adalet Bakanl─▒─č─▒, 20 Ekim 2020 tarihinde sundu─ču dava dilek├žesinde; GoogleÔÇÖ─▒n arama ve arama reklamc─▒l─▒─č─▒ sekt├Ârlerinde sahip oldu─ču tekel g├╝c├╝n├╝n serbest rekabeti bozdu─čunu, t├╝ketici tercihlerini k─▒s─▒tlad─▒─č─▒n─▒ ve yenili─čin onun ├Ân├╝ne ge├žti─čini iddia etti. Ayr─▒ca Bakanl─▒k, GoogleÔÇÖ─▒n a├žm─▒┼č oldu─ču sorunlar i├žin mahkemeden ├Ânlemler almas─▒n─▒┬áistedi. Son y─▒llarda Google araman─▒zda birbiri ard─▒ndan gelen reklamlar, promoted ┼čeklinde arama sonu├žlar─▒n─▒n en tepesinde ├ž─▒kar─▒lan ├╝r├╝n veya hizmetler dikkatinizi ├žekti mi? Yeni ald─▒─č─▒n─▒z cihazlar─▒n─▒zda kendili─činden Google Chrome ve di─čer Google hizmetlerinin kurulu oldu─čunu fark ettiniz mi? Alternatiflerin size sunulmad─▒─č─▒ hatta varl─▒klar─▒ndan haberdar bile olmad─▒─č─▒n─▒z─▒ d├╝┼č├╝n├╝yor musunuz? E─čer bu sorulara yan─▒t─▒n─▒z olumlu ise bu yaz─▒m─▒z ilginizi ├žekecektir.

ABD Adalet Bakanl─▒─č─▒ taraf─▒ndan sunulan dilek├žede GoogleÔÇÖ─▒n eylemleri neticesinde mobil arama hizmetleri pazar─▒n─▒ kontrol alt─▒nda tuttu─ču iddia ediliyor. Dilek├žede GoogleÔÇÖ─▒n:

  • Rakip arama hizmetinin telefonlara indirilmesini engelledi─či

  • Arama hizmetlerini mobil cihazlarda (ak─▒ll─▒ telefonlar, saatler, hoparl├Ârler, televizyonlar ve hatta arabalarda) ├Ân kurulum (pre-installation) olarak yer almas─▒na zorlad─▒─č─▒

  • Apple ile yapt─▒─č─▒ uzun s├╝reli s├Âzle┼čmelerde Apple cihazlar─▒nda varsay─▒lan arama motoru olarak yer ald─▒─č─▒n─▒

  • iOSÔÇÖun aksine, AndroidÔÇÖin cihaz ├╝reticilerine bedava lisansland─▒─č─▒n─▒ ve bu sayede┬á Android i┼čletim sistemine sahip telefonlara da arama hizmetini dikte edebildi─či iddia ediliyor.

G├Âr├╝ld├╝─č├╝ ├╝zere GoogleÔÇÖ─▒n faaliyetleri neticesinde arama motoru hizmeti vermek isteyen herhangi bir ┼čirketin t├╝m faaliyet alan─▒ k─▒s─▒tlanabiliyor. T├╝keticilerin ise Google d─▒┼č─▒nda opsiyonlar─▒ kalmayabiliyor ve alternatiflerin varl─▒─č─▒ndan bile haberdar olamayabiliyorlar. Bu sayede Google hi├žbir rekabet├ži bask─▒dan etkilenmeden diledi─či gibi piyasay─▒ y├Ânetebiliyor ve gelirini art─▒racak her at─▒l─▒m─▒ ger├žekle┼čtirebiliyor. Bu sayede t├╝keticilere daha az reklaml─▒ bir arama motoru hizmeti sunabilecek potansiyel bir ┼čirket, GoogleÔÇÖ─▒n aksiyonlar─▒ neticesinde kar┼č─▒m─▒za dahi ├ž─▒kam─▒yor ve bizim ald─▒─č─▒m─▒z hizmetin de kalitesi Google taraf─▒ndan belirlenebiliyor.

Ne olmu┼čtu?
Asl─▒nda benzer antitr├Âst iddialar─▒ ilk ├Ânce Avrupa Birli─čiÔÇÖnde ileri s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝. Avrupa Birli─či KomisyonuÔÇÖnun soru┼čturmalar─▒ sonucunda Google; arama motoru, arama motoru reklamc─▒l─▒─č─▒ ve Android i┼čletim sistemi pazarlar─▒ndaki faaliyetlerinden ├Ât├╝r├╝ toplamda 9 milyar avroya yak─▒n para cezas─▒na┬á├žarpt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒. O d├Ânemde ABÔÇÖnin ÔÇťklasik Avrupa sosyal devlet anlay─▒┼č─▒ylaÔÇŁ hareket etti─či d├╝┼č├╝n├╝l├╝yordu. Hatta Br├╝kselÔÇÖin bahis konusu cezalar─▒, ÔÇťABD ve AB aras─▒nda d├Ânen ticaret sava┼člar─▒ÔÇŁ sebebiyle politik bir ceza arac─▒ olarak kulland─▒─č─▒ da ├žok┬áyaz─▒ld─▒. Va┼čington cephesinde ise ge├žti─čimiz aylarda Apple, Google, Facebook ve AmazonÔÇÖun CEOÔÇÖlar─▒, ABD KongresiÔÇÖne g├Âr├╝nt├╝l├╝ aramayla ifade vermi┼člerdi. Gerek├že ise ilgili ┼čirket faaliyetlerinin rekabet hukuku ba─člam─▒ndaki sonu├žlar─▒n─▒ kamuoyuna a├ž─▒k bir ortamda┬átart─▒┼čmakt─▒. ─░fadelerinin ard─▒ndan Kongre haz─▒rlad─▒─č─▒ 450 sayfal─▒k raporda, Big TechÔÇÖin tekel oldu─čunu ve yap─▒sal anlamda ┼čirketlerin b├Âl├╝nmesi gerekti─čini ileri┬ás├╝rm├╝┼čt├╝. ABDÔÇÖde daha ├Ânce Standard Oil, AT&T ve Microsoft tekel g├╝c├╝ sebebiyle b├Âl├╝nm├╝┼čt├╝.

Bakanlık ne istiyor? 
ABD Adalet Bakanl─▒─č─▒, dilek├žesinde son olarak GoogleÔÇÖ─▒n eylemlerinin Sherman Yasas─▒ (ABD rekabet kanunu) kapsam─▒nda hukuka ayk─▒r─▒ oldu─čunun h├╝k├╝m alt─▒na al─▒nmas─▒n─▒ ve piyasadaki rekabetin etkin bir ┼čekilde sa─članabilmesi i├žin gerekli tedbirlerin al─▒nmas─▒n─▒ talep ediyor. ┼×ayet ki b├Âl├╝nme g├╝ndeme gelirse Google, b├╝nyesinde bulunan arama hizmetleriyle AndroidÔÇÖin ayr─▒labilmesi tart─▒┼č─▒lacak. Serbest piyasa, giri┼čimcilik ve teknoloji ┼čirketlerinin b├╝y├╝mesine destek veren Va┼čingtonÔÇÖun b├Âyle bir b├Âl├╝nmeyi talep etmesi, ABD tarihi ve politikas─▒ a├ž─▒s─▒ndan tart─▒┼čmalar─▒ da beraberinde getirecektir. Ba┼čkanl─▒k se├žimine iki hafta kala AlphabetÔÇÖin sancak gemisinin ak─▒betini ilerleyen g├╝nlerde hep birlikte g├Ârece─čiz.


YE┼×─░L

G├╝├ž adapt├Ârs├╝z iPhone12
Y├Âr├╝kcan Erbay

Apple’─▒n USB-C’si┬áKaynak: Apple

AppleÔÇÖ─▒n yeni telefonlarla birlikte ┼čarj adapt├Âr├╝ ve kulakl─▒k vermemesi ger├žekten ├ževreci mi yoksa k├órl─▒l─▒─č─▒ artt─▒rmak i├žin kullan─▒lan bir taktik mi?┬á

13 Ekim tarihli┬áetkinli─činde┬áyeni nesil telefonlar─▒ iPhone 12ÔÇÖyi tan─▒tan Apple, art─▒k cihazlar─▒n yan─▒nda ├╝cretsiz kulakl─▒k ve g├╝├ž adapt├Âr├╝ g├Ândermeyecek.┬á Apple Park otoriteleri, bir s├╝redir kablosuz kulakl─▒klar─▒ AirPodsÔÇÖla da g├╝├ž adapt├Âr├╝ g├Ândermeyi b─▒rakm─▒┼čt─▒. Bundan b├Âyle paketlerde, iPhone veya AirPods haricinde sadece bir ucu Apple ├╝r├╝nlerine girebilen (Lightning) di─čer ucu da yeni nesil evrensel ba─člay─▒c─▒ (USB-C) olan bir kablo verecek.

Bu ad─▒mla:
M├╝┼čterilerin mevcut adapt├Âr ve kulakl─▒klar─▒n─▒ kullanmas─▒na te┼čvik edecek Cupertino merkezli ┼čirketin oyun plan─▒, elektronik at─▒klar─▒n azalmas─▒na katk─▒ sa─člamak. ┼×irketin ├ževre politikalar─▒ndan sorumlu ba┼čkan yard─▒mc─▒s─▒ Lisa JacksonÔÇÖa g├Âre m├╝┼čterilerin elinde 700 milyondan fazla kablolu kulakl─▒k ve 2 milyardan fazla da Apple g├╝├ž adapt├Âr├╝ var.. Bunun ├╝zerine kablosuz kulakl─▒klar ve ├╝├ž├╝nc├╝ taraflarca sat─▒lan milyarlarca par├ža da eklendi─činde her iPhone 12 kullan─▒c─▒s─▒na yeni destek ├╝r├╝nleri g├Ândermenin israfa sebep olaca─č─▒ g├Âr├╝n├╝yor. Ayr─▒ca Apple, daha az yer kaplayan paketleri sayesinde hacim ba┼č─▒na %70 daha fazla telefon nakledebilecek. T├╝m bu de─či┼čikliklerle ┼čirketin karbon sal─▒n─▒m─▒n─▒ y─▒lda 450 bin arac─▒n trafikten ├žekilmesine e┼čde─čer 2 milyar ton CO2 kadar azaltmas─▒┬ábekleniyor.

Bir ad─▒m geriden:
┼×u anda kendi tesislerinde tamamen yenilenebilir enerji kullanan Apple; temmuzda yapt─▒─č─▒┬áa├ž─▒klamada┬á2030ÔÇÖa kadar, m├╝┼čteri kullan─▒m─▒ dahil olmak ├╝zere, b├╝t├╝n tedarik zincirinde karbon n├Âtr olmay─▒ hedefledi─čini belirtti. 2019ÔÇÖda karbon ayak izini 2015ÔÇÖe g├Âre %35 azaltan ┼čirket 25 milyon ton CO2 sal─▒n─▒m─▒na sebep┬áoldu. Do─črudan enerji kullan─▒m─▒ olduk├ža d├╝┼č├╝k olan AppleÔÇÖ─▒n sal─▒n─▒mlar─▒n─▒n %75ÔÇÖi imalat, %16ÔÇÖs─▒ son kullan─▒c─▒ ve %5ÔÇÖi ise nakliyattan kaynaklan─▒yor. ┼×irket y─▒ll─▒k s├╝rd├╝r├╝lebilirlik raporlar─▒nda ├╝r├╝nlerin ayr─▒ ayr─▒ ├ževresel etkilerini a├ž─▒klamasa da i├žerdikleri de─čerli metaller ve a─č─▒rl─▒klar─▒ y├╝z├╝nden aslan pay─▒n─▒n telefon, bilgisayar ve tabletlerde oldu─čunu, kablolu kulakl─▒k ve g├╝├ž adapt├Ârlerinin ise daha k─▒s─▒tl─▒ karbon sal─▒n─▒m─▒na sebep oldu─ču┬ád├╝┼č├╝n├╝l├╝yor.

Çekince:
├çevreci gruplar, AppleÔÇÖ─▒n karar─▒n─▒ olumlu kar┼č─▒lamakla beraber iklim de─či┼čikli─čiyle etkin m├╝cadele i├žin at─▒lmas─▒ gereken daha ├žok fazla ad─▒m oldu─čunu┬ásavunuyor. The VergeÔÇÖden Justine CalmaÔÇÖya┬ág├Âre┬áApple bu stratejisiyle kullan─▒c─▒lar─▒ geleneksel ├╝r├╝nlere k─▒yasla daha pahal─▒ ve ├ževreyi daha olumsuz etkileyen kablosuz kulakl─▒k ve ┼čarj aletlerine y├Ânlendirebilir. ├ľrne─čin pil ├Âmr├╝ azald─▒─č─▒nda t├╝m i┼člevini kaybeden AirPodsÔÇÖun raf ├Âmr├╝ kablolu kulakl─▒klara g├Âre daha k─▒sa. ├ľte yandan eski Apple g├╝├ž adapt├Ârlerinin ├žo─ču USB-C yerine USB-A giri┼čine sahip oldu─ču i├žin m├╝┼čteriler k─▒sa vadede yeni adapt├Ârler almak zorunda kalacaklar. Ayr─▒ca AppleÔÇÖ─▒n gelecek Iphone modellerinde Lightning giri┼čini USB-C veya AppleÔÇÖa ├Âzel┬áAk─▒ll─▒ Ba─člay─▒c─▒larla┬áde─či┼čtirmesi bekleniyor. Bu durumda iPhone 12 kutular─▒nda g├Ânderilen kablolar tamamen i┼člevini yitirecek.

Sonu├ž:
iPhone 12 kutular─▒na g├╝├ž adapt├Âr├╝ ve kulakl─▒k eklenmemesi telefon ve destekleyici par├žalar─▒n sat─▒┼č─▒n─▒ birbirinden ay─▒rd─▒─č─▒ i├žin Avrupa Birli─čiÔÇÖnin┬áD├Âng├╝sel Ekonomi Eylem Plan─▒yla uyumlu bir hamle. Fakat Apple, m├╝┼čterilerine kendi markas─▒na has kablosuz ┼čarj ve kulakl─▒k teknolojileri satarak bu d├Ân├╝┼č├╝m s─▒ras─▒nda k├ór─▒n─▒ art─▒rmay─▒ ama├žl─▒yor. Uzmanlar ise bu t├╝r etkisi k─▒s─▒tl─▒ ad─▒mlar─▒n yan─▒ s─▒ra elektronik sekt├Âr├╝n├╝n temel ├ževresel sorunlar─▒n─▒ ├ž├Âzebilecek daha radikal de─či┼čiklikler (mod├╝ler tasar─▒mlar, daha fazla geri d├Ân├╝┼č├╝m ve yeniden kullan─▒m stratejileri) bekliyor.


KUANTUM

Teknolojinin Son Treni
E. Meltem Tolunay

T├╝rkiyeÔÇÖde dijital sekt├Ârde yer al─▒yorsan─▒z g├╝ndeminizde olan teknolojiler ├╝├ž a┼ča─č─▒ be┼č yukar─▒ bellidir. Veri biliminin ┼čekillendirdi─či bu ├ža─čda teknolojik altyap─▒lar─▒ g├╝├žlendiren geli┼čmeler veri tabanl─▒ derin ├Â─črenme ve makine ├Â─črenimi gibi alanlardan geliyor. Zira T├╝rkiye de son h─▒zla hareket eden veri bilimi trenine atlamak i├žin olduk├ža b├╝y├╝k giri┼čimlerde bulundu. Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta ┼ču: ├╝lkemizde bu giri┼čimlerin yo─čunla┼čt─▒─č─▒ d├Ânemde s├Âz konusu teknolojiler dijital devrimin ├Ânc├╝s├╝ olan ├╝lkelerde zaten doruk noktas─▒na ula┼čm─▒┼čt─▒. Belki de bu y├╝zden T├╝rkiyeÔÇÖdeki giri┼čimlerin zamanlamas─▒n─▒ son h─▒z ilerleyen bir trene ko┼čarak yeti┼čmeye ├žal─▒┼čan bir fig├╝r olarak betimlemek ├žok da yanl─▒┼č olmayacakt─▒r.

─░┼čte tam bu noktada,
Hen├╝z tam olarak momentum kazanmam─▒┼č ancak bili┼čim alan─▒nda ├ž─▒─č─▒r a├žmas─▒ ka├ž─▒n─▒lmaz olan teknolojilere y├Ânelmek T├╝rkiyeÔÇÖde stratejik bir hedef haline getirilebilir. G├╝n├╝m├╝zde┬á bu alanlar─▒n belki de en dikkat ├žekeni kuantum bilgisayarlar. ├ťlkemizde bu teknolojiye a┼čina olanlar─▒n say─▒s─▒ tart─▒┼č─▒l─▒r durumdayken ABDÔÇÖde ┼×ubat 2020ÔÇÖde kuantum bilgisayarlar bir yana; bir├žok kuantum aleti i├žine alan bir a─č, yani kuantum internet hakk─▒nda stratejik vizyonunu ele alan bir┬árapor┬áyay─▒mlad─▒ bile. Raporun sat─▒r aralar─▒nda ABDÔÇÖnin -son derece ger├žek├ži sebeplerle- kuantum teknolojilerini bir ulusal g├╝venlik meselesi olarak alg─▒lad─▒─č─▒n─▒ g├Ârmek hi├ž de zor de─čil. ├çin ve Rusya gibi ├╝lkeler de bu yar─▒┼č─▒ ├žok ciddiye al─▒yorlar. Nature dergisinde 2019ÔÇÖda yay─▒mlanan bir┬ámakaleye g├Âre Rusya, 5 y─▒ll─▒k d├Ânem i├žin kuantum teknolojilerine h├ólihaz─▒rda 790 milyon dolar ay─▒rmaya karar vermi┼č durumda.

Bu yar─▒┼č sadece devletler aras─▒nda de─čil, firmalar─▒n da kuantum bilgisayar teknolojisinde ├╝st├╝nl├╝k sa─člama ├žabalar─▒ g├Âzle g├Âr├╝l├╝r d├╝zeyde h─▒z kazanm─▒┼č durumda. GoogleÔÇÖ─▒n 2019ÔÇÖda kuantum ├╝st├╝nl├╝─č├╝n├╝┬ág├Âstermeyi ba┼čard─▒─č─▒n─▒ bir makaleyle duyurmas─▒n─▒n ard─▒ndan, IBMÔÇÖin 2023 sonuna kadar┬á1000 k├╝bit hedefini┬áa├ž─▒klamas─▒ i┼člerin ne kadar k─▒z─▒┼čt─▒─č─▒n─▒n bir g├Âstergesi asl─▒nda. T├╝rkiye a├ž─▒s─▒ndan bakacak olursak, ┼ču an bir kuantum bilgisayar ├╝retmek i├žin gereken yat─▒r─▒m ve uzman i┼č g├╝c├╝ ├žok uzak bir hedef olarak g├Âr├╝n├╝yor. Ancak unutmamak gerek ki bu alanda g├Ârece k├╝├ž├╝k miktarlarda yat─▒r─▒mlarla teori, algoritma ve yaz─▒l─▒m ├╝zerine ├žok ├Ânemli ilerlemeler kaydetmek m├╝mk├╝n. Kuantum bilgisayar teknolojilerinin ├Ân├╝m├╝zdeki ├ža─č─▒n en b├╝y├╝k ataklar─▒ndan birini yapaca─č─▒n─▒n ayak sesleri duyulmaya ba┼člam─▒┼čken, belki de hen├╝z yola ├ž─▒kmam─▒┼č bu trene ┼čimdilerde bilet almaya ├žal─▒┼čmak ileride arkas─▒ndan ko┼čmamak ad─▒na ├žok do─čru bir stratejik hamle olacakt─▒r.


YAPAY ZEKÂ

XAI Nedir?
Yeliz D├Âker

A├ž─▒klanabilir Yapay Zek├ó (Explainable Artificial Intelligence ÔÇťXAIÔÇŁ), otomatikle┼čtirilmi┼č sistemlerde kullan─▒lan y├Ântemleri veya tasar─▒m se├žimlerini ifade eder. B├Âylece Yapay Zeka; ├Âzellikle Makine ├ľ─črenimi, insanlar taraf─▒ndan a├ž─▒klanabilen ve anla┼č─▒labilen bir mant─▒─č─▒ takip eden ├ž─▒kt─▒lar verir. Sosyal medya ortamlar─▒nda algoritmik olarak etkinle┼čtirilmi┼č karar vermenin yayg─▒n kullan─▒m─▒, kararda yanl─▒┼čl─▒kla kodlanan potansiyel ayr─▒mc─▒l─▒k ve ├Ânyarg─▒larla ilgili ciddi endi┼čelere yol a├žm─▒┼čt─▒r. Dahas─▒, t─▒p veya hukukta oldu─ču gibi y├╝ksek d├╝zeyde hesap verebilirlik ve dolay─▒s─▒yla ┼čeffafl─▒k olan alanlarda makine ├Â─čreniminin kullan─▒lmas─▒, ├ž─▒kt─▒lar─▒n net bir ┼čekilde yorumlanabilirli─čine olan ihtiyac─▒ art─▒rmaktad─▒r. Bir insan operat├Âr├╝n├╝n otomatik karar vermede d├Âng├╝ d─▒┼č─▒nda olabilece─či ger├že─či insan ├Ânyarg─▒s─▒n─▒n makinenin verdi─či sonucun bir par├žas─▒ olamayaca─č─▒ anlam─▒na gelmez. Yasal s├╝recin ve insan muhakemesinin yoklu─ču, zaten s─▒n─▒rl─▒ olan sorumlulu─čun kime y├╝klenece─či olgusunu daha da belirsizli─če s├╝r├╝klemektedir. ├ç├╝nk├╝ algoritmik olarak y├Ânlendirilen s├╝re├žler o kadar karma┼č─▒kt─▒r ki sonu├žlar─▒ m├╝hendislik tasar─▒mc─▒lar─▒ taraf─▒ndan bile a├ž─▒klanamamakta veya ├Âng├Âr├╝lememektedir: bu genellikle AI’da kara kutu (Black Box) sorunu olarak ifade edilmektedir.

Black Box sorunu:
Black Box, Yapay Zek├ó’da kullan─▒lan belirsiz sistem olgusunu ifade etmek i├žin kullan─▒lan bir metafordur. Sistem, izleyicinin Black BoxÔÇÖa hangi girdilerin girdi─čini veya hangi ├ž─▒kt─▒lar─▒n ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ g├Âzlemlemesine izin verir. Ancak, matrislerin i├žindeki de─čerler a├ž─▒klanamamakta veya bir izleyici taraf─▒ndan takip edilememektedir. Bu s├╝re├ž esas─▒nda biraz beyin anatomisinin incelenmesine benziyor. Bilim insan─▒ beynin i┼člevlerini analiz etse bile d├╝┼č├╝nce kal─▒plar─▒n─▒ veya bilin├žalt─▒n─▒n kendisini inceleyemez. Tabii t├╝m bu mu─člakl─▒ktan ve sistemin i├žinde ger├žekte ne oldu─čunu anlaman─▒n zorlu─čundan┬á fenomen Black Box ismini alm─▒┼čt─▒r.

Yapay Zekâ tarafından verilecek kararlara neden güvenilsin ki?
XAI, Yapay Zek├óÔÇÖya g├╝ven a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemli bir ad─▒m olabilir. Zira,┬á karar verme s├╝recini anlamak, kontrol etmek ve hatta iyile┼čtirmek i├žin┬á kullan─▒c─▒larla m├╝hendisler sistemin arkas─▒ndaki mant─▒─č─▒ da anlamak zorundad─▒r. Yapay Zek├ó sistemlerinin can damar─▒ ÔÇťveriÔÇŁdir. E─čer n├╝fus ─▒rk├ž─▒ ve ayr─▒mc─▒ysa, insanlar─▒n sa─člam─▒┼č oldu─ču veriler de ayn─▒ oranda ayr─▒mc─▒ ve ─▒rk├ž─▒ olma e─čilimindedir. Yapay Zek├ó veya Otomatik Karar Verme sistemleri debu verilerle beslendi─či i├žin verdikleri kararlarda da bozulma tespit edilmektedir. Hukuken bu sistemler taraf─▒ndan verilen kararlar─▒n ┼čeffafl─▒─č─▒, adaleti ve g├╝venilirli─či literat├╝rde bir├žok tart─▒┼čmaya yol a├žm─▒┼č ve tart─▒┼čman─▒n nihai galibi belli olmasa da Yapay Zek├óÔÇÖlar─▒n ayr─▒mc─▒ ve ─▒rk├ž─▒ kararlar alabildi─či rahat├ža g├Âzlemlenmi┼čtir.

├ľrne─čin,
Google’─▒n ├çeviri Algoritmas─▒n─▒n cinsiyet ayr─▒m─▒ bulunmayan bir dilde yaz─▒lm─▒┼č bir c├╝mleyi cinsiyet ayr─▒m─▒ olan bir dile ├ževirirken ÔÇťdoktorÔÇŁ mesle─či i├žin erkek cinsiyetini se├žerken, ÔÇťhem┼čireÔÇŁ mesle─či i├žin kad─▒n cinsiyetini se├žti─či tespit edilmi┼čtir. Ayr─▒ca, bir g├Âr├╝nt├╝ tan─▒ma algoritmas─▒ da bir Afro-Amerikan ├žifti ÔÇťgorilÔÇŁ olarak tan─▒mlam─▒┼čt─▒r. Bir insan taraf─▒ndan yap─▒lm─▒┼č olsun ya da olmas─▒n Avrupa ─░nsan Haklar─▒ S├Âzle┼čmesi hem do─črudan hem de dolayl─▒ ayr─▒mc─▒l─▒─č─▒ yasaklad─▒─č─▒ndan, bunlar insan haklar─▒na ayk─▒r─▒ kabul edilen ihlallerdir.

Sonu├žta:
G├╝venilmez kararlar etraf─▒ndaki tart─▒┼čmalar─▒ iyile┼čtirmek i├žin “a├ž─▒klanabilirlik” ilkesi kurtar─▒c─▒ rol├╝n├╝ benimseyecektir. Verilen kararlar─▒n arkas─▒ndaki matematiksel nedenler a├ž─▒klansa bile toplum i├žin yeterli bir g├╝venilirlik ve anla┼č─▒labilirlik sa─člamaya yetmeyecektir. Oysa ki┬á XAI, verilen kararlar─▒n arkas─▒ndaki matematiksel sebebi anlatmak yerine nihai karar─▒ vermesinin arkas─▒nda yatan mant─▒─č─▒ anlatacakt─▒r. ├ç├╝nk├╝ toplumun bu sistemlere g├╝venmesi i├žin mekanizman─▒n kendisine g├╝venmesi gerekmektedir.


GEL─░┼×MELER

ABD Adalet Bakanl─▒─č─▒, Alphabet’in merkez ┼čirketi Google’a son 20 y─▒l─▒n en b├╝y├╝k antitr├Âst davas─▒n─▒ a├žt─▒. Federal y├Ânetimin davas─▒na 11 eyaletin de kat─▒ld─▒─č─▒n─▒┬ábelirtelim.

  • Google CLO’su Kent Walker:┬á“─░nsanlar mecbur kald─▒klar─▒ veya alternatif bulamad─▒klar─▒ i├žin de─čil, tercih ettikleri i├žin Google’─▒ kullan─▒yorlar.”

The Verge edit├Ârlerinden Dieter Bohn’dan iPhone 12┬áincelemesi:

  • G├╝zel ┼čeyler: ─░nan─▒lmaz bir kamera, inan─▒lmaz bir MagSafe ekosistemi ve tabii inan─▒lmaz bir ekran.

  • K├Ât├╝ ┼čeyler: 5G vergisi, Pil de ├╝z├╝c├╝ bir gerileme ve fiyatta ├╝z├╝c├╝ bir art─▒┼č.

Wired edit├Ârlerinden Julian Chokkatu’nun Samsung Galaxy A71 5G┬áincelemesi:

  • G├╝zel ┼čeyler: 6,7 in├žlik s├╝per ekran. 24 saati a┼čk─▒n pil ├Âmr├╝ ve iyi bir kamera. Kulakl─▒k giri┼či ve art─▒r─▒labilir depolama alan─▒.

  • K├Ât├╝ ┼čeyler: G├╝ne┼čli g├╝nlerden ├žok ├žeken Samsung ekran parlakl─▒─č─▒. Parmak izi sens├Âr├╝ problemleri. Su ge├žirmezlik yok Kablosuz ┼čarj yok…

Mobil cihazlara ├Âzel dijital yay─▒n platformu Quibi, kapanaca─č─▒n─▒ duyurdu. 10 dakikadan k─▒sa ancak y├╝ksek kaliteli i├žerikler sunan ┼čirket ge├žti─čimiz ┼čubatta 1 milyar dolar yat─▒r─▒m┬áalm─▒┼čt─▒.

  • Arkas─▒:┬áSensor Tower’─▒n raporuna g├Âre ilk kullan─▒c─▒ dalgas─▒n─▒n yaln─▒zca %10’u ├╝cretli abone olarak uygulamay─▒ kullanmaya devam etti. ┼×irket ayr─▒ca Disney ve Alibaba’dan da 2 milyar dolar yat─▒r─▒m┬áalm─▒┼čt─▒.

Kaliforniya merkezli yar─▒ iletken ├╝reticisi Qualcomm, yeni ├žipleriyle baz istasyonu pazar─▒na giriyor.

  • K─▒saca: iPhone ve Samsung Galaxy’lerin ├žipcisi, 5G pazar─▒n─▒n bol antenli ve kablolu taraf─▒na ge├ži┼č yap─▒yor. Huawei ve Ericsson’un yeni rakibi, RAN ├╝r├╝nleriyle bu y─▒l 5G altyap─▒ pazar─▒nda 8 milyar dolar─▒ a┼čk─▒n de─čerlemeye sahip olabilir.

Facebook da bulut oyun sekt├Âr├╝ne giri┼č yap─▒yor. Google’─▒n Stadia’s─▒ ve Microsoft xCloud’dan farkl─▒ olarak ZuckerbergÔÇÖ├╝n oyun plan─▒nda ┼čimdilik mobil oyunlar var.

SpaceX, ge├žti─čimiz hafta 120 adet Starlink uydusu f─▒rlatt─▒. Y├Âr├╝ngeye 1.000 civar─▒ uydu yollayan Elon MuskÔÇÖ─▒n hedefi ise kendi geni┼č bant internet hizmetine sahip┬áolmak.